Zespół bólu rzepkowo-udowego (nazywany PFPS, od patellofemoral pain syndrome) to jedna z najczęstszych przyczyn bólu przedniego przedziału kolana. Szacuje się, że nawet 22,7% populacji może doświadczać dolegliwości związanych z PFPS.
Jak objawia się PFPS?
Ból jest zlokalizowany w przedniej części kolana, za rzepką lub wokół niej. Objawy mogą rozwijać się stopniowo, choć w niektórych przypadkach pojawiają się nagle. Zazwyczaj ból nasila się podczas czynności wymagających zgięcia kolana, takich jak kucanie, długotrwałe siedzenie, wchodzenie i schodzenie po schodach, bieganie (szczególnie pod górę) czy skakanie.
Dolegliwości najczęściej dotyczą młodych, aktywnych osób, u których stopniowo pojawia się ból w przedniej części kolana. Pacjenci często opisują uczucie tarcia lub dyskomfortu podczas ruchu. Ból może występować w obu kolanach, jednak zwykle jest silniejszy po jednej stronie. Jego dokładna lokalizacja bywa trudna do określenia – pacjenci często obejmują dłonią całą okolicę rzepki. Charakterystycznym objawem jest także tzw. „objaw kinowy”, czyli uczucie sztywności lub „blokowania” kolana po dłuższym siedzeniu z kolanami zgiętymi.
Przyczyny bólu rzepkowo-udowego – biomechanika, mięśnie i ustawienie kolana
Choć istnieje wiele hipotez łączących PFPS ze zmiękczeniem chrząstki lub zaburzeniami struktury stawu kolanowego, badania nie potwierdzają, aby zmiany te były bezpośrednią przyczyną bólu. Ból rzepkowo-udowy rzadko jest związany wyłącznie z jedną strukturą kolana.
W wielu przypadkach wynika on z nieprawidłowego ustawienia oraz zaburzonej kontroli ruchu całej kończyny dolnej, co prowadzi do zwiększonego obciążenia stawu rzepkowo-udowego. Podczas badania oceniane są nie tylko okolice kolana, ale również biodro, ustawienie rzepki oraz funkcja stopy, ponieważ zaburzenia w tych obszarach mogą wpływać na tor ruchu rzepki.
Liczne badania wskazują, że u osób z zespołem bólu rzepkowo-udowego często występuje obniżona siła mięśnia czworogłowego uda, który odgrywa kluczową rolę w stabilizacji rzepki. Osłabienie tego mięśnia uznaje się za jeden z istotnych czynników sprzyjających rozwojowi PFPS.
Ze względu na złożony charakter bólu przedniej części kolana oraz wiele możliwych przyczyn, dokładna ocena kliniczna i analiza ruchu stanowią podstawę trafnej diagnozy oraz doboru skutecznego postępowania terapeutycznego.
Diagnostyka PFPS – badanie kliniczne, USG i rezonans kolana
Badania obrazowe, w szczególności rezonans magnetyczny (MRI) oraz ultrasonografia (USG), w połączeniu z badaniem klinicznym, mogą być pomocne w ocenie zespołu bólu rzepkowo-udowego (PFPS). Coraz więcej badań wskazuje, że USG umożliwia wykrycie zmian w tkankach otaczających rzepkę, takich jak pogrubienie bocznego troczka, zwiększone unaczynienie czy obecność wysięku w stawie.
U osób z PFPS obserwuje się również zmiany w budowie mięśnia obszernego przyśrodkowego uda (VMO) oraz zwiększoną grubość ścięgna mięśnia czworogłowego i więzadła rzepki, co może świadczyć o ich przeciążeniu. Badania MRI potwierdzają natomiast, że u części pacjentów występuje nieprawidłowe ustawienie rzepki względem kości udowej.
Mimo szerokiego zastosowania badań obrazowych, nie istnieje jedno badanie, które jednoznacznie potwierdza PFPS. Ich główną rolą pozostaje wykluczenie innych przyczyn bólu kolana. Ze względu na dobrą dostępność i niski koszt, ultrasonografia stanowi cenne uzupełnienie diagnostyki, szczególnie w ocenie tkanek miękkich wokół rzepki.
Leczenie zespołu bólu rzepkowo-udowego – rehabilitacja i ćwiczenia
Celem leczenia zespołu bólu rzepkowo-udowego (PFPS) jest:
zmniejszenie dolegliwości bólowych, poprawa kontroli mięśniowej
korekcja nieprawidłowej biomechaniki kończyny dolnej i toru ruchu rzepki.
Leczenie dzieli się na zachowawcze i operacyjne, przy czym terapia zachowawcza jest zawsze postępowaniem pierwszego wyboru i powinna być prowadzona przez okres 3-6 miesięcy. Leczenie operacyjne rozważa się dopiero w przypadku braku poprawy.
Podstawą leczenia PFPS jest rehabilitacja ruchowa, ukierunkowana na poprawę biomechaniki kończyny dolnej. U pacjentów często obserwuje się osłabienie mięśni biodra oraz mięśnia czworogłowego uda, co wpływa na nieprawidłowe obciążanie stawu kolanowego. Terapia obejmuje ćwiczenia wzmacniające, poprawę elastyczności tkanek, naukę prawidłowych wzorców ruchu oraz reedukację chodu. Skuteczna kontrola bólu jest kluczowa dla powodzenia rehabilitacji.
Szczególną rolę przypisuje się wzmacnianiu mięśnia czworogłowego uda, zwłaszcza jego części przyśrodkowej (VMO), co może prowadzić do zmniejszenia bólu, poprawy funkcji kolana oraz ograniczenia nawrotów objawów. Zaleca się wykonywanie ćwiczeń wzmacniających i rozciągających co najmniej 3 razy w tygodniu przez 6-8 tygodni.
Jako uzupełnienie terapii mogą być stosowane taping rzepki oraz ortezy stabilizujące, szczególnie u pacjentów z potwierdzonym zaburzeniem toru ruchu rzepki.
Natomiast zabiegi fizykalne, takie jak krioterapia, ultradźwięki czy elektroterapia, nie wykazują jednoznacznej skuteczności i nie powinny stanowić samodzielnej formy leczenia.
Leczenie operacyjne PFPS – kiedy jest konieczne?
Leczenie chirurgiczne PFPS jest zarezerwowane wyłącznie dla wybranych przypadków i rzadko jest pierwszym wyborem terapii. Operacja jest rozważana tylko u pacjentów, którzy wyczerpali opcje leczenia zachowawczego i których objawy utrzymują się pomimo prawidłowo przeprowadzonej rehabilitacji.
Podsumowanie
Zespół bólu rzepkowo-udowego (PFPS) jest jedną z najczęstszych przyczyn bólu przedniej części kolana u młodych, aktywnych osób. PFPS może znacząco obniżać jakość życia i prowadzić do przewlekłych dolegliwości. Podstawą rozpoznania jest dokładne badanie kliniczne, a badania obrazowe pełnią rolę uzupełniającą.
PFPS ma wieloczynnikowe podłoże, w którym kluczową rolę odgrywają zaburzenia biomechaniki kończyny dolnej oraz osłabienie mięśni stabilizujących kolano, zwłaszcza mięśni biodra i mięśnia obszernego przyśrodkowego uda.
Podstawą leczenia jest indywidualnie dobrana terapia zachowawcza, obejmująca ćwiczenia wzmacniające, korekcję wzorców ruchu, modyfikację aktywności oraz kontrolę bólu. Leczenie operacyjne rozważa się jedynie w przypadkach opornych na terapię zachowawczą.
Wczesne rozpoznanie i kompleksowe postępowanie zwiększają szanse na trwałą poprawę i zmniejszają ryzyko przewlekłego bólu.
Źródła:
Tkaczyk, Aneta & Czyszczoń, Alicja & Maczkowski, Bartosz & Mikler, Szymon & Mandyna, Magdalena & Dróżdż, Marek & Boral, Wiktoria. (2025). Patellofemoral pain syndrome – a review of causes, diagnosis and management. Quality in Sport. 44. 62830. 10.12775/QS.2025.44.62830.